Мүгедектердің құқығы туралы конвенция

2015 жылдың 20 ақпанында Қазақстан Республикасының Бірінші Президенті Н. Назарбаев «Мүгедектердің құқықтары туралы конвенцияны ратификациялау туралы» Қазақстан Республикасының Заңына қол қойды.

Мүгедектердің құқығы туралы конвенция Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясымен 2006 жылдың 13 желтоқсанында қабылданды.

Заң жобасының мақсаты мүгедектердің барлық құқықтары мен адамның негізгі бостандықтарын толық және тең пайдалануын қамтамасыз ету, қорғау және қамтамасыз ету.

Конвенция мүгедектерге қатысты кемсітуді жоюға, олардың еңбек ету, денсаулық сақтау, білім алу және қоғам өміріне толық қатысуына, сот әділдігіне қол жеткізуге, жеке қол сұғылмаушылыққа, қанаушылық, қиянат жасау және жүріп-тұру бостандығына, жеке ұтқырлыққа құқықтарын қамтамасыз етуге бағытталған.

Халықтың неғұрлым осал және әлеуметтік қолдауға мұқтаж санаттары ретінде, құжатта басты назар мүгедек әйелдерге және мүгедек балаларға арналған.

Конвенцияға сәйкес қатысушы мемлекеттер мүмкіндігі шектеулі жандардың құқықтарын, сонымен қатар заңнамалық тұрғыдан мүгедектердің тиісті өмір сүру деңгейін және елдің саяси, әлеуметтік және мәдени өмірге қатысуын қамтамасыз етудің тиімді құқықтық тетіктерін құру үшін барлық қажетті шараларды қабылдауға міндетті.

Қоғамның барлық мүшелері бірдей адам құқықтарына ие - олар азаматтық, мәдени, экономикалық, саяси және әлеуметтік құқықтарды қамтиды. Мұндай құқықтардың мысалдары:
• кемсітусіз заң алдындағы теңдік
• жеке өмірге, бостандыққа және жеке басына қол сұғылмау құқығы
• заң алдындағы және құқықтық мүмкіндіктердегі теңдік
• азаптаудан бостандық
• қанаудан, зорлық-зомбылықтан бостандық
• физикалық және психикалық тұтастықты құрметтеу құқығы
• қозғалу және азаматтық бостандығы
• қоғамда өмір сүру құқығы
• пікір және сенім білдіру бостандығы
• жеке өмірді құрметтеу
• үй мен отбасын құрметтеу
• білім алу құқығы
• денсаулық сақтау құқығы
• жұмыс істеу құқығы
• жеткілікті өмір сүру деңгейіне құқығы
• саяси және қоғамдық өмірге қатысу құқығы
• мәдени өмірге қатысу құқығы

Барлық мүгедектер өз құқықтарын жүзеге асыруда кемсітушіліктен арылуға құқылы. Бұл мүгедектік белгілері бойынша кемсітушіліктен, сондай-ақ нәсіл, түс, жыныс, тіл, дін, саяси немесе басқа наным, ұлттық немесе әлеуметтік шығу тегіне, мүлікке немесе басқа мәртебеге қатысты кез келген басқа негіздер бойынша еркіндік алу құқығын қамтиды.

Мүгедектердің құқықтары туралы конвенция мүгедектердің құқықтарын, сондай-ақ осы құқықтарды жылжыту, қорғау және қамтамасыз ету жөніндегі Конвенцияға қатысушы мемлекеттердің міндеттемелерін айқындайтын халықаралық келісім болып табылады. Конвенция сонымен бірге іске асырудың екі тетігін: іске асырылуын бақылау үшін құрылған мүгедектердің құқықтары жөніндегі Комитет және осы Конвенцияның ережелерін орындауға байланысты мәселелерді қарау үшін құрылған қатысушы мемлекеттердің Конференцияларын ұсынады.

Мемлекеттер азаматтық қоғам ұйымдарымен, адам құқықтары жөніндегі ұлттық институттармен және үкіметаралық ұйымдармен келіссөздер жүргізуде. Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы Конвенцияны 2006 жылғы 13 желтоқсанда қабылдады және 2007 жылғы 30 наурызда қол қою үшін ашық. Конвенцияны ратификациялаған мемлекеттер заңды түрде Конвенцияның нормаларын сақтауға міндетті. Конвенция - бұл халықаралық стандарт, олар оны орындауға тырысуы керек.

Факультативтік хаттама сонымен қатар халықаралық шарт болып табылады. Факультативті хаттама Конвенцияның орындалуы мен мониторингін күшейтуге бағытталған екі рәсімді қарастырады. Біріншіден, бұл жеке хабарламалар - бұл рәсім адамдарға өздерінің құқықтарының бұзылғаны туралы Комитетке хабарлауға мүмкіндік береді, екіншісі - комитеттің Конвенцияны өрескел немесе жүйелі бұзушылықтарын тергеу өкілеттігі бар тергеу рәсімдері.
Басқа қандай халықаралық құжаттар мүгедектердің құқықтарын мойындайды? Мемлекеттер соңғы онжылдықтар ішінде мүгедектердің құқықтарын қорғау мен алға жылжытудың нақты құралдарын қабылдады. Маңызды кезеңдерге мыналар жатады:
• Мүгедектердің құқықтары туралы декларация (1995 ж.)
• Мүгедектерге қатысты Дүниежүзілік іс-қимыл бағдарламасы (1981)
• Психикалық ауруларды сақтау және психикалық денсаулықты жақсарту қағидалары (1991 ж.)
• Мүгедектердің тең мүмкіндіктері туралы типтік ережелер (1993 ж.)

Нұсқаулықтар, декларациялар, қағидаттар, қаулылар және басқа да құжаттар заңды күші жоқ болса да, олар мемлекеттердің моральдық және саяси міндеттемелерін білдіреді және оларды мүгедектерге арналған заңдар қабылдау немесе саясат жасау үшін қолдануға болады. Ескерту маңызды, мүмкіндігі шектеулі адамдардың құқықтары туралы Конвенцияда ақыл-есі кем адамдарды қорғау және психикалық денсаулықты жақсарту Қағидаттарының кейбір ережелері сынға алынғанын және қазіргі уақытта екі құжат арасында қайшылықтар туындаған нормаларды алмастыратындығын атап өткен жөн.

Конвенция мүгедектердің адам құқықтары саласындағы құқықтарының қорғалатындығына және осы құқықтарға деген құрметтің нығаюына нақты растау үшін қажет. Алайда адам құқығы саласы бойынша қолданыстағы конвенциялар мүгедектердің құқықтарын ілгерілету мен қорғау үшін елеулі мүмкіндіктер ұсынғанымен, бұл әлеуеттің пайдаланылмайтыны анық болады. Негізінен мүгедектер адами құқықтарынан айырылуын жалғастыруда және әлемнің барлық бөлігінде дерлік қоғамның еленбейтін бөлігіне жатады. Бұл жалғасын тапқан мүгедектерге қатысты кемсітушілік мүгедектерді қорғау мен қолдау бойынша мемлекеттің құқықтық міндеттері жазылған заңды күші бар құжаттарды қабылдаудың қажеттігін көрсетті.

Конвенция мүгедектердің құқықтарын жан-жақты қорғаудың алғашқы заңды күші бар құжат болып табылады. Конвенция жаңа адам құқықтарын орнатпаса да, ол мүгедектердің құқықтарын ілгерілету, қорғау және оларға кепілдік беру жөніндегі мемлекеттердің міндеттемелерін неғұрлым айқын көрсетеді. Осылайша, Конвенция мемлекеттердің мүгедектерге қатысты кемсітушілікке жол бермеу керектігін түсіндіріп қана қоймай, сонымен бірге мүгедектердің қоғамда нақты теңдікке қол жеткізуі үшін қолайлы жағдайлар жасау үшін мемлекеттер қабылдауы қажет бірқатар шараларды белгілейді. Мысалы, Конвенция мемлекеттерден физикалық ортаға және ақпараттық-коммуникациялық технологияларға қол жетімділікті қамтамасыз ету үшін шаралар қабылдауды талап етеді. Сонымен қатар, мемлекеттердің хабардарлығын арттыру, сот төрелігіне қол жетімділікті жеңілдету, жеке ұтқырлықты қамтамасыз ету және Конвенцияға қатысты деректерді жинау бойынша міндеттемелер бар.

Конвенцияда "мүгедектік" немесе "мүгедектер" анықтамасы жоқ. Алайда кіріспе және 1-баптың элементтері Конвенцияның қолданылуын нақтылауға арналған нұсқаулық береді.
• "мүгедектік" - кіріспеде "мүгедектік тұжырымдама ретінде дамиды және мүгедектік - бұл мүгедектігі бар адамдардың өзара әрекеттесуінің нәтижесі және олардың қоғамға басқалармен тең дәрежеде қатысуына кедергі келтіретін мінез-құлық және экологиялық кедергілердің нәтижесі" екенін мойындайды.
• "мүгедектер" - 1-бапта: "Мүмкіндігі шектеулі адамдарға әртүрлі физикалық, ақыл-ой, зияткерлік немесе сенсорлық бұзылыстары бар адамдар жатады, әртүрлі кедергілермен әрекеттескен кезде, олардың басқалармен тең дәрежеде қоғамға толық және тиімді қатысуына кедергі келтіруі мүмкін".

Конвенция қатысушы мемлекеттердің мүгедектердің құқықтарына қатысты жалпы және нақты міндеттемелерін анықтайды. Жалпы міндеттемелер тұрғысынан, мемлекеттер міндетті:
• мүгедектердің құқықтарын қорғауға бағытталған заңнамалық және әкімшілік шараларды қабылдау;
• дискриминацияны жою үшін заңнамалық және өзге де шараларды қабылдау;
• барлық саясат пен бағдарламалар шеңберінде мүгедектердің құқықтарын қорғау және алға жылжыту;
• мүгедектердің құқықтарын бұзуға қатысты кез келген тәжірибені тоқтатуға;
• мемлекеттік сектордың мүгедектердің құқықтарын құрметтеуін қамтамасыз ету;
• жеке сектор мен жеке тұлғалардың мүгедектердің құқықтарын құрметтеуін қамтамасыз ету;
• мүгедектер үшін қол жетімді тауарлар, қызметтер және технологиялар әзірлеу және басқаларды осындай зерттеулер жүргізуге ынталандыру;
• мүгедектерге көмекші технологиялар туралы ақпаратқа қол жетімділікті қамтамасыз ету;
• мүмкіндігі шектеулі адамдармен жұмыс істейтін мамандар мен қызметкерлерге конвенциялық құқықтарды үйретуге жәрдемдесу;
• мүгедектерге заңдар мен саясатты әзірлеуге және іске асыруға, сондай-ақ олардың мүдделерін қозғайтын шешімдер қабылдау процестеріне қатысу және кеңес беру.

Конвенция ұлттық және халықаралық деңгейде бақылауды талап етеді. Конвенция мемлекеттерден олардың құқықтық және әкімшілік жүйесіне сәйкес осы Конвенцияны қолдауды, нығайтуды, қорғауды және бақылауды талап етеді.

Халықаралық деңгейде Конвенцияда мүгедектердің құқықтары жөніндегі комитет құрылады, ол мемлекеттердің осы Конвенцияны орындау бойынша қабылдаған шаралары туралы мерзімді баяндамаларын қарау функцияларын орындайды. Сонымен қатар, Комитет жеке хабарламаларды қарастыруға және Факультативтік хаттаманы ратификациялаған мемлекеттерді тергеуге құқылы.

Конвенцияны көтермелеу, қорғау және бақылау үшін ұлттық негіз ұғымы салыстырмалы түрде ашық болып табылады. Конвенция бұндай құрылымдар әрбір мемлекеттік-құқықтық және әкімшілік жүйеге сәйкес шеңберлерді икемді орната отырып әр елде әр түрлі болуы мүмкін екендігін мойындайды. Алайда Конвенция кез келген орган тәуелсіз болуы мүмкін екендігін де қарастырады. Ереже бойынша, ұлттық шеңберлер ең кем дегенде өздеріне адами немесе омбудсмен құқықтары бойынша комиссиясы сияқты адам құқығы бойынша тәуелсіз ұлттық институтты құрудың кей формаларынан тұрады.

Мүгедектердің құқықтары жөніндегі комитет тәуелсіз сарапшыларға, мемлекеттердің Конвенция ережелерін орындауына шолу жасайтын орган болып табылады. Бұл сарапшылар жеке тұлға ретінде әрекет етеді. Бастапқыда Комитет он екі тәуелсіз сарапшыны қамтиды, олардың саны конвенцияға 60 ратификацияланғаннан немесе қосылғаннан кейін 18 мүшеге дейін өседі. Қатысушы мемлекеттер өздерінің құзыреттері мен адам құқықтары мен мүгедектік саласындағы тәжірибесі негізінде, сондай-ақ әділ географиялық өкілдікті, өркениеттің және құқықтық жүйенің әртүрлі нысандарын ұсынуды, гендерлік тепе-теңдікті және мүгедектігі бар сарапшылардың қатысуын ескере отырып сарапшыларды таңдайды.

Комитет мемлекеттердің Конвенцияны іске асыру жөніндегі қадамдары туралы дайындаған мерзімді баяндамаларын қарайды. Факультативті хаттамаға қатысушы мемлекеттер үшін Комитет жеке тұлғалардың олардың құқықтарының болжалды бұзылғаны туралы шағымдарды қабылдауға және Конвенцияның өрескел немесе жүйелі бұзылуын тергеуге құқылы.

Конвенцияға қатысушы әрбір мемлекет мүгедектердің құқықтары жөніндегі комитетке Конвенцияны орындау бойынша қабылданған шаралар туралы алғашқы толық есеп беруі керек. Әр мемлекет өзінің алғашқы баяндамасын осы мемлекет үшін Конвенция күшіне енгеннен кейінгі екі жыл ішінде ұсынуы керек. Бастапқы баяндаманың міндеттері:
• конвенцияны жүзеге асыру үшін конституциялық, құқықтық және әкімшілік негіздер құру;
• конвенцияның әрбір ережесін орындау үшін қабылданған саясат пен бағдарламаларды түсіндіру;
• конвенцияны ратификациялау және орындау нәтижесінде мүгедектердің құқықтарын іске асырудағы жетістіктерді айқындау.

Әрбір мемлекет кем дегенде төрт жылда бір рет немесе Комитет сұраған кезде жылына бір рет келесі есептерді ұсынуы керек.

Иә. Конвенцияға Факультативтік хаттама жеке байланыс рәсімдерін белгілейді, бұл Хаттамаға қатысушы адамдар мен топтарға егер мемлекет Конвенция бойынша өз міндеттемелерінің бірін бұзған болса, мүгедектердің құқықтары жөніндегі комитетке шағымдануға мүмкіндік береді. Шағым «хабарлама» ретінде анықталады. Комитет мемлекеттің шағымдары мен ескертулерін қарайды және осыған байланысты олардың ойлары мен ұсыныстарын тұжырымдайды, егер бар болса, оларды мемлекетке жолдайды және оларды жария етеді.

Иә. Егер Комитетке қатысушы -мемлекет осы Конвенцияның кез-келген ережелерін Факультативтік хаттаманың өрескел немесе жүйелі түрде бұзғандығы туралы шынайы ақпарат алса, Комитет мемлекетке осындай ақпаратқа қалай әрекет ету туралы ұсыныс бере алады. Қатысушы мемлекет ескертулерін және басқа да сенімді ақпаратты қарағаннан кейін Комитет оның бір немесе бірнеше мүшелерін тергеу жүргізуге және шұғыл баяндама жасауға тағайындауы мүмкін. Егер мемлекет келіссе, Комитет елдерге баруы мүмкін. Тергеу аяқталғаннан кейін Комитет алты айдан кейін қосымша түсініктеме беруі тиіс өз қорытындыларын мемлекетке жібереді. Комитет көпшілікке ұсынатын өзінің қорытындысын шығарады. Факультативтік хаттаманы ратификациялаған мемлекет тергеу процедурасынан «бас тарта» алады.

Азаматтық қоғам ұлттық және халықаралық мониторинг процесінде маңызды рөл атқарады. Ұлттық мониторингке қатысты Конвенция азаматтық қоғам, атап айтқанда, мүгедектер және олардың өкілдік ұйымдары осы процеске мониторинг жүргізуге қатысуы және толықтай қатысуы керек деп нақты айтады (Конвенцияның 33.3-бабын қараңыз). Халықаралық бақылауға қатысты қатысушы - мемлекеттерге келісім органдарына сарапшылар тағайындау кезінде мүгедектер мен олардың өкілдік ұйымдарының кеңестері мен белсенді қатысуларына тиісті түрде назар аудару ұсынылады (34.3-конвенцияны қараңыз). Сонымен қатар, адам құқықтары туралы басқа халықаралық шартты органдардың тәжірибесі азаматтық қоғамның мерзімді баяндамалар мен жеке хабарламаларда, сондай-ақ Комитетке адам құқықтарын өрескел немесе жүйелі түрде бұзу туралы сенімді ақпарат берудегі маңызды рөлін көрсетеді.

Конвенцияға қатысудың алғашқы қадамы келісімшартқа қол қою болып табылады. Мемлекеттер және аймақтық интеграциялық ұйымдар (МАИҰ) Конвенцияға немесе Факультативтік хаттамаға қол қоя алады. Мемлекет немесе МАИҰ Конвенцияға кез келген уақытта қол қоя алады. Конвенцияға және Факультативті хаттамаға қол қою арқылы мемлекеттер немесе МАИҰ келісімшарттық міндеттемелерге қатысты қадамдар жасау ниеті туралы неғұрлым кешірек хабардар ете алады. Қол қою сонымен қатар ратификациялау арасында шарттың ережелерін орындау қабілетінен айыратын әрекеттерден аулақ болу міндеттемесін тудырады.

Конвенцияның және Факультативтік хаттаманың қатысушысы болу кезіндегі келесі қадам ратификациялау болып табылады. Ратификацияда мемлекеттер Конвенцияда және Факультативтік хаттамада көрсетілген заңды құқықтар мен міндеттерді жүзеге асыру ниетін көрсететін нақты шаралар қолданады. Интеграцияның аймақтық ұйымдары Конвенцияның ережелері немесе факультативтік хаттамамен «ресми растау» арқылы - ратификациялау сияқты бірдей актіге байланысты болуға келіседі.